%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%
%
% 表題  2 次元非静力学モデル -- 離散モデル  付録 C
%
% 履歴  2005/03/15 小高正嗣 作成開始
%       2005/04/13  小高正嗣
%
%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%

\chapter{差分式の導出と誤差}
\Dchaplab{appendix-c}

ここでは交互格子を用いた場合の空間微分の差分式の導出と, その誤差につい
てまとめる.  具体例としてフラックス格子点の変数 $u$ の, $(i,j)$ 格子点
上における $x$ 方向一階微分
\[
  \left[\DP{u}{x}\right]_{i,k}
\]
の差分式と, その誤差を考える. 

\section{2 次精度中心差分}

フラックス格子点 $(i(u),j)$ 上の $u$ $(u_{i(u),j})$ を $x$ 方向に 
$-\Delta x/2$ だけずれたスカラー格子点 $(i,j)$ 上の $u$ $(u_{i,j})$ のテー
ラー展開として表すと, 以下のようになる.
\begin{eqnarray}
u _{i(u),j} &=& u_{i,j} 
  + \left[\DP{u}{x} \right]_{i,k}\frac{\Delta x}{2}
  + \frac{1}{2!}\left[\DP[2]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{2}
  + \frac{1}{3!}\left[\DP[3]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{3} \nonumber \\
&&  + \frac{1}{4!}\left[\DP[4]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{4}
  + \frac{1}{5!}\left[\DP[5]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{5}
  + \cdots .
\Deqlab{u_{i(u),j} のテーラー展開}
\end{eqnarray}

同様に, フラックス格子点 $(i-1(u),j)$ 上の $u$ $(u_{i-1(u),j})$ を 
$u_{i,j}$ のテーラー展開として表すと, 以下のようになる.
\begin{eqnarray}
u_{i-1(u),j} &=& u_{i,j} 
  - \left[\DP{u}{x} \right]_{i,k}\frac{\Delta x}{2}
  + \frac{1}{2!}\left[\DP[2]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{2}
  - \frac{1}{3!}\left[\DP[3]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{3} \nonumber \\
&&+ \frac{1}{4!}\left[\DP[4]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{4}
  - \frac{1}{5!}\left[\DP[5]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{5}
  + \cdots .
\Deqlab{u_{i-1(u),j} のテーラー展開}
\end{eqnarray}

\Deqref{u_{i(u),j} のテーラー展開} $-$ \Deqref{u_{i-1(u),j} のテーラー展開}
より, 
\begin{eqnarray}
u _{i(u),j} - u_{i-1(u),j} &=&
   \left[\DP{u}{x} \right]_{i,k}\Delta x
  + \frac{1}{3}\left[\DP[3]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{3}
  + \frac{1}{60}\left[\DP[5]{u}{x} \right]_{i,k} 
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{5} \nonumber \\
&&  + O[(\Delta x)^{7}]
\Deqlab{u_{i,j} の差分式1}
\end{eqnarray}
これを変形すると $(i,j)$ 格子点上における $u$ の $x$ 方向一階微分の式
が得られる.
\begin{eqnarray}
\left[\DP{\pi}{x} \right]_{i(u),k} &=& 
  \frac{\pi _{i+1,j}  - \pi _{i,j}}{\Delta x} 
  - \frac{1}{24}\left[\DP[3]{\pi}{x} \right]_{i(u),k}
       \left(\Delta x\right)^{2} \nonumber \\
&&  - \frac{1}{1920}\left[\DP[5]{\pi}{x} \right]_{i(u),k} 
       \left(\Delta x\right)^{4}
  + O[(\Delta x)^{6}]
\end{eqnarray}

上式の $\left(\Delta x\right)^{2}$ 以上の高次項を無視することで, 
交互格子を用いた場合の 2 次精度中心差分の式
\begin{equation}
\left[\DP{u}{x} \right]_{i(u),k} = 
  \frac{u_{i+1,j} - u_{i,j}}{\Delta x}
\end{equation}
が得られる. このときの誤差の大きさは
\begin{equation}
   \left|\frac{1}{24}\left[\DP[3]{u}{x} \right]_{i(u),k}
       \left(\Delta x\right)^{2}\right|
\end{equation}
となる. 


\section{4 次精度中心差分}

2 次精度中心差分の式を求める際に用いた\Deqref{u_{i(u),j} のテーラー展
開}, \Deqref{u_{i-1(u),j} のテーラー展開}に加え, $(i,j)$ から $x$ 方向に $\pm
\Delta 3x/2$ だけずれたフラックス格子点での $u$ $(u _{i+1(u),j}, u
_{i-2(u),j})$ の値を$u_{i,j}$ のテーラー展開として求める.
\begin{eqnarray}
u _{i+1(u),j} &=& u_{i,j} 
  + \left[\DP{u}{x} \right]_{i,k}\frac{3\Delta x}{2}
  + \frac{1}{2!}\left[\DP[2]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{2}
  + \frac{1}{3!}\left[\DP[3]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{3} \nonumber \\
&&  + \frac{1}{4!}\left[\DP[4]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{4}
  + \frac{1}{5!}\left[\DP[5]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{5}
  + \cdots . \Deqlab{u_{i+1(u),j} のテーラー展開} \\
%%
u _{i-2(u),j} &=& u_{i,j} 
  - \left[\DP{u}{x} \right]_{i,k}\frac{3\Delta x}{2}
  + \frac{1}{2!}\left[\DP[2]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{2}
  - \frac{1}{3!}\left[\DP[3]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{3} \nonumber \\
&&  + \frac{1}{4!}\left[\DP[4]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{4}
  - \frac{1}{5!}\left[\DP[5]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{5}
  + \cdots . \Deqlab{u_{i-2(u),j} のテーラー展開} 
\end{eqnarray}

\Deqref{u_{i+1(u),j} のテーラー展開} $-$ \Deqref{u_{i-2(u),j} のテーラー展開}
より, 
\begin{eqnarray}
u _{i+1(u),j} - u_{i-2(u),j} &=&
   \left[\DP{u}{x} \right]_{i,k}3\Delta x
  + \frac{1}{3}\left[\DP[3]{u}{x} \right]_{i,k}
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{3}
  + \frac{1}{60}\left[\DP[5]{u}{x} \right]_{i,k} 
       \left(\frac{3\Delta x}{2}\right)^{5} \nonumber \\
&&  + O[(\Delta x)^{7}]
\Deqlab{u_{i,j} の差分式2}
\end{eqnarray}

\Deqref{u_{i,j} の差分式1}$\times 27 -$\Deqref{u_{i,j} の差分式2}を行い
$(\Delta x)^{3}$ の項を消去すると,
\begin{eqnarray}
27(u _{i(u),j} - u_{i-1(u),j}) - (u _{i+1(u),j} - u_{i-2(u),j})
 &=&
   \left[\DP{u}{x} \right]_{i,k}24\Delta x
  - \frac{216}{60}\left[\DP[5]{u}{x} \right]_{i,k} 
       \left(\frac{\Delta x}{2}\right)^{5} \nonumber \\
&&  + O[(\Delta x)^{7}]
\Deqlab{u_{i,j} の差分式3}
\end{eqnarray}

これを変形して $(i,j)$ 格子点上における $u$ の $x$ 方向一階
微分の式が得られる.
\begin{eqnarray}
\left[\DP{u}{x}\right]_{i,k} &=& 
  \frac{9}{8}\left(\frac{u_{i,j}  - u _{i-1,j}}{\Delta x}\right) 
  - \frac{1}{24}\left(\frac{u_{i+1,j}  - u _{i-2,j}}{\Delta x}\right)
  \nonumber \\
&&  + \frac{9}{80}\left[\DP[5]{u}{x} \right]_{i,k} 
       \left(\Delta x\right)^{4} 
  + O[(\Delta x)^{6}]
\end{eqnarray}

上式の $\left(\Delta x\right)^{4}$ 以上の高次項を無視することで, 
交互格子を用いた場合の 4 次精度中心差分式
\begin{equation}
\left[\DP{u}{x}\right]_{i,k} = 
  \frac{9}{8}\left(\frac{u_{i,j}  - u _{i-1,j}}{\Delta x}\right) 
  - \frac{1}{24}\left(\frac{u_{i+1,j}  - u _{i-2,j}}{\Delta x}\right)
\end{equation}
が得られる. このときの誤差の大きさは
\begin{equation}
   \left|\frac{9}{80}\left[\DP[5]{u}{x} \right]_{i(u),k}
       \left(\Delta x\right)^{4}\right|
\end{equation}
となる. 